Кога странецот заминува: одјава, престанок на дозволата и обврските на работодавачот

При заминување на странски работник, работодавачот го пријавува престанокот на работа во центарот за вработување надлежен според седиштето на друштвото, согласно Законот за вработување и работа на странци, консолидиран текст во „Службен весник“ бр. 217/2015 и 163/2021 (mtsp.gov.mk). Одјавата од задолжително социјално осигурување се поднесува со образецот М1 или М2 преку системот на Агенцијата за вработување на РСМ.

Што се случува со дозволата

Законот за вработување и работа на странци ја врзува работната дозвола со дозволата за престој. Според членот 7 став 4, дозволата се одзема и се поништува ако престане дозволата за привремен или постојан престој на странецот, или ако странецот врши работа различна од онаа за која дозволата е издадена. Односот важи и во спротивна насока во пракса: работниот однос е основот на кој почива привремениот престој заради работа, па престанокот на работниот однос ја отвора постапката за престанок на престојот пред Министерството за внатрешни работи.

Затоа одјавата не е формалност што може да почека до крајот на месецот. Работодавачот што го задржува странецот заведен како активен во евиденциите, а работникот веќе ја напуштил земјата, ја носи разликата помеѓу пријавената и фактичката состојба, и таа разлика е првото нешто што го бара инспекторот.

Истиот закон ја регулира и обратната состојба, која е поскап случај. Ако работодавачот не го пријави почетокот на работа, се смета дека работниот однос не е заснован, а Агенцијата за вработување го известува Министерството за внатрешни работи, што води кон укинување на престојот на странецот. Пропуштената пријава на почетокот и пропуштената одјава на крајот се два краја на иста евиденција, и обете се решаваат во истиот центар за вработување.

Редоследот на чекорите при заминување

Постапката при заминување ги повторува истите органи како и при доаѓањето, само во обратен редослед. Работодавачот носи три обврски: пријава на престанокот на работа, одјава од задолжително социјално осигурување, и уредно затворање на досието кај Министерството за внатрешни работи ако престојот престанува пред истекот на дозволата.

Истиот образец М1 и М2 со кој работникот бил пријавен на осигурување служи и за одјава, преку системот на Агенцијата за вработување. Тоа е практична предност: работодавачот не бара нов формулар, туку го поднесува истиот со изменет основ. Оттаму и најчестата грешка, кога кадровската служба ја третира одјавата како интерна работа и ја одложува, бидејќи образецот е познат.

Роковите и глобите во бројки

Роковите се бројат од настанот, не од крајот на месецот. Одговорното лице го регистрира завршувањето на работата во рок од 30 дена од настанувањето на основот за престанок, кај истата подрачна служба каде било извршено пријавувањето, а одјавата на работата ја врши најдоцна во рок од три дена по престанокот (член 16 ставови 12 и 14). За извршената одјава Агенцијата за вработување издава потврда, и таа потврда е документот што останува во досието кај работодавачот.

Вториот рок се однесува на самата работна дозвола. Работодавач што го прекинал работниот однос пред истекот на важноста на дозволата е должен во рок од 30 дена да ја врати дозволата на органот што ја издал (член 7 став 7). За пропуштено враќање законот пропишува глоба од 2.000 евра во денарска противвредност за работодавач правно лице и глоба од 30 отсто од тој износ за одговорното лице кај работодавачот (член 25). Агенцијата донесува решение за одземање на дозволата во рок од три дена од дознавањето за основот и го известува Министерството за внатрешни работи.

Глобите по Законот за странците („Службен весник на РМ“ бр. 97/2018, со измени во 108/2019, 294/2021 и 284/2023) се пониски и се врзани за друг круг лица. Со измените од 2021 година (преглед на измените, lblaw.com.mk) распоните по членовите 215 до 218 стојат на 50 до 250 евра за лице што врши самостојна дејност сместување, 30 до 250 евра за физичко лице и 25 до 250 евра за странец што не го пријавил или одјавил престојувалиштето и промената на адресата. За правното лице важи членот 213, каде распонот оди од 50 до 1.000 евра за микро трговец до 250 до 10.000 евра за голем трговец, со дополнителни 200 до 500 евра за одговорното лице.

Трошокот што работодавачите редовно го потценуваат не е самата глоба туку одложениот престој. Странец со активен престој заради работа кај работодавач што повеќе не го вработува, при следното барање влегува во постапка со неусогласена евиденција, а таа евиденција се чисти пред предметот да продолжи. Истата логика важи и на другиот крај, при пријавата на почетокот на работа, каде рокот е еден ден од почетокот на работата.

Пред заминувањето вреди да се провери и состојбата со пријавата на социјалното осигурување, бидејќи одјавата се врзува за неа, и практиката на инспекцискиот надзор и глобите, бидејќи периодот по заминувањето на работникот е токму периодот кога евиденцијата останува неажурирана најдолго.

Работодавач со група договори што истекуваат во иста недела ги држи трите рока еден до друг: три дена за одјавата на работата, 30 дена за регистрацијата на завршувањето и 30 дена за враќањето на работната дозвола. Впишани во ист календар, ниту еден од трите не се пропушта.