Инспекциски надзор и глоби при вработување странци во Северна Македонија

Надзорот врз вработувањето странци го врши Државниот инспекторат за труд, орган во состав на Министерството за економија и труд со околу 195 вработени. Членот 23 од Законот за вработување и работа на странци пропишува глоба од 1.500 евра во денарска противвредност за работодавач правно лице што овозможува или учествува во незаконско вработување на странци.

Надзорот не почнува на градилиште. Членот 18 став 3 од истиот закон му дозволува на Инспекторатот да изврши надзор по службена должност или по барање на Агенцијата за вработување, а барањето на Агенцијата доаѓа од месечното вкрстување податоци што го пропишува членот 17. Работодавачот што не пријавил работник обично не е пријавен од некого, туку го покажала табелата.

Глобите по одредба

Прекршочните санкции во Законот за вработување и работа на странци, Службен весник 217/2015 и 163/2021, се фиксни износи во евра, во денарска противвредност, и не зависат од големината на друштвото. Одговорното лице во правното лице одговара со 30 отсто од глобата одмерена за друштвото.

Законот за работните односи додава втор слој за истата фактичка состојба. Членот 265 предвидува глоба од 200 до 400 евра за микро и мал работодавач правно лице, 300 до 600 евра за среден и 600 до 1.000 евра за голем работодавач, меѓу другото ако не е склучен договор за вработување и работникот не е пријавен во задолжително пензиско, здравствено и осигурување во случај на невработеност пред стапување на работа, како и ако е склучен договор со странец што не ги исполнува условите определени со закон. Членот 264 ги покрива безбедноста и здравјето при работа и оневозможувањето на инспекторот, со распон од 500 до 3.000 евра според големината на работодавачот.

Постои и олеснување со краток рок. Членот 29 од Законот за вработување и работа на странци го уредува прекршочниот платен налог: сторителот што ќе ја плати глобата во рок од осум дена од приемот на налогот плаќа само половина од изречениот износ. Кој го пропушти тој рок, добива барање за поведување прекршочна постапка и ја губи половината.

Што инспекторот бара на самото место

Членот 19 поставува три обврски што се проверуваат на лице место. Работодавачот и странецот се должни да обезбедат пристап до целокупната документација врз основа на која се издадени документите за вработување или работа. Странецот е должен дозволата да ја чува во местото каде што работи и да ја достави на барање на овластеното лице за контрола. Работодавачот е должен целокупната документација поврзана со работата и плаќањето на странците да ја чува пет години од завршувањето на работата.

Тој петгодишен рок е тивката обврска што најчесто се занемарува. Работникот заминал пред три години, друштвото ја исчистило архивата, а инспекторот бара платни листи и евиденција за работно време за период што правно уште тече. Кон тоа доаѓа и членот 16 став 9 од истиот закон: образецот за пријава на работата се чува во главното место на дејноста, а кај теренска работа и на градилиштето каде што работи странецот. Механиката на таа пријава е разработена во пријавата на почеток на работа.

Последицата што трае подолго од глобата

Паричната казна е помалиот дел од сметката. Членот 89 став 2 од Законот за странци ѝ забранува на Агенцијата за вработување да издаде позитивно мислење ако работодавачот е казнет поради незаконско вработување или непријавување на странец како работник, ако е покрената стечајна постапка, или ако е казнет поради неисполнување на обврските за придонеси и даноци. Со една правосилна прекршочна санкција, работодавачот не губи еден предмет туку пристапот до целиот коридор, за сите наредни барања.

Затоа обемот на надзорот вреди да се чита во регионална споредба. Инспекторатот за труд во Србија во текот на 2025 година при 247 надзори затекнал 2.131 странски државјанин, од кои 305 работеле без договор за вработување или без поднесени пријави за задолжително социјално осигурување, а кај 249 недостасувала дозвола за привремен престој и работа. Најбројни меѓу неправилно ангажираните биле државјани на Турција, Киргистан, Бангладеш и Кина. Истиот модел на надзор, со фокус на пријавите наместо на границата, се применува и во Северна Македонија.

Членот 18 став 4 го затвора кругот: Инспекторатот за труд на секои шест месеци доставува извештаи за покренатите постапки и изречените прекршочни санкции до Агенцијата за вработување, која води евиденција за прекршоците на работодавачите и на странците. Таа евиденција е истата што се проверува кога ќе се поднесе следното барање, а редоследот на постапката стои во постапката за дозвола.

Најчестите наоди не се на работното место туку во документите за сместување и адреса, што е обработено во сместувањето и пријавата на адреса. Werklist ги води овие досиеја за работодавачи што вработуваат од Непал, Индија и Филипини, а опсегот е опишан на страницата за работодавци.

Инспекцијата ретко бара нешто што не постоело на почетокот. Работодавачот што ја држи папката комплетна од првиот ден, ја поминува проверката за еден работен ден.