Упатени работници меѓу Северна Македонија и Европската унија

Упатувањето не е вработување во земјата на извршување. Работникот останува вработен кај домашниот работодавач и привремено изведува работа во друга држава. За упатување во Европската унија важи Директивата 96/71/ЕЗ, изменета со Директивата 2018/957, која се применува од 30 јули 2020 година. За упатување во Северна Македонија важи членот 90 од Законот за странци.

Двете насоки имаат заедничко јадро и различни органи. Работодавачот не бара работна дозвола за пазарот на труд во вообичаената смисла, туку докажува дека постои договор со клиент, дека работникот е веќе вработен кај него и дека платата и условите ги достигнуваат стандардите на земјата каде што се работи.

Упатување во Северна Македонија

Членот 90 став 1 од Законот за странци пропишува дека позитивното мислење на Агенцијата за вработување за привремен престој заради упатување се издава во рамките на квотата определена за упатени работници. Во одлуката на Владата за 2026 година таа квота изнесува 200 дозволи, наспроти 9.750 за редовно вработување и 50 за сезонска работа. Целата распределба е разработена во квотата за 2026.

Ставовите 2 и 3 од истиот член ги опишуваат двете допуштени ситуации. Странско правно лице смее привремено да ги упати своите работници заради давање услуга врз основа на склучен договор со клиент од Северна Македонија, и смее да ги упати од местото на нивното постојано вработување во филијала или друга организациска единица преку која е присутно на пазарот.

Постои и излез од квотата. Членот 5 став 2 точка 4 од Законот за вработување и работа на странци ги изземa од квотата странците привремено упатени од странско правно лице во регистрирана филијала или друга организациска единица во земјата заради вршење раководни или специјални работи. Разликата меѓу упатување за услуга по договор и интерен трансфер на раководен кадар овде има директна бројчена последица.

Упатување од Северна Македонија во Европската унија

Правилото за 12 месеци е она што најмногу ги изненадува работодавачите. Првата година упатениот работник има право на јадрото услови на земјата домаќин: плата, работно време, годишен одмор, безбедност при работа. По 12 месеци, или по 18 кога давателот на услугата поднел образложена најава, се применуваат сите услови за работа што важат за домашните работници, со тесни исклучоци. Проект што се пролонгира од десет на четиринаесет месеци го менува правниот режим среде извршување.

Социјалното осигурување е одвоено прашање и тука коридорот од Северна Македонија не работи како внатрешен коридор во Унијата. Потврдата А1 произлегува од координацијата на системите за социјална сигурност во Унијата според Регулативата 883/2004, која за трети земји не важи автоматски. За работник упатен од Северна Македонија, покриеноста се утврдува според билатерален договор за социјално осигурување со конкретната држава, а таму каде што таков договор нема, работникот се осигурува според правилата на земјата каде што работи. Затоа првото прашање пред упатување не е колку трае проектот, туку постои ли билатерален договор со таа држава.

Што паѓа на работодавачот во пракса

Пријавата е обврска што се извршува пред почетокот, не по контролата. Земјите членки водат национални системи за пријавување на упатувања и инспекциските служби ги користат при надзор на градилиште. Недостасувањето на пријава по правило не значи одземање на правото на престој, туку прекршочна одговорност на давателот на услугата и на клиентот што ја примил услугата.

Во спротивна насока, обврските при упатување во Северна Македонија продолжуваат и по одобрувањето. Членот 85 став 2 од Законот за странци бара, при продолжување на престојот заради работа, да се провери дали е подмирена обврската за социјално осигурување, односно дали е доставен дополнителен доказ за социјално и здравствено осигурување во случаите на упатените работници. Предметот што нема таков доказ не продолжува.

Разликата меѓу упатување и вработување е и разлика во документот што работникот го држи. Кај вработување во држава членка станува збор за комбинирана дозвола по Директивата 2011/98/ЕУ, објаснета во единствената дозвола, додека кај упатување основата е договорот за услуга и постоечкиот работен однос во матичната држава. Времетраењето на постапките по земји е споредено во временската рамка по коридор.

Werklist ги разграничува овие два режима за работодавачи што ангажираат работници од Непал, Индија и Филипини, бидејќи државјанството на упатениот работник додава уште еден слој прашања; опсегот е опишан на страницата за работодавци.

Упатувањето е поевтино на почетокот и поскапо на дванаесеттиот месец. Кој однапред ја пресметува втората година, ретко ја открива промената на режимот преку инспекциски записник.